Klonowo Dolne – cmentarz ewangelicki
Województwo: pomorskie
Powiat: gdański
Gmina: Przywidz
Rodzaj obiektu: cmentarz ewangelicki
Data założenia: połowa XIX w.
Historyczna nazwa miejscowości: Nieder Klanau
Położony w lesie, niedaleko szosy Przywidz-Klonowo Dolne, cmentarz ewangelicki z połowy XIX w. stanowi ważne świadectwo wielokulturowej historii regionu i obecności społeczności ewangelickiej. Obecny stan zachowania nekropolii jest tragiczny, cmentarz został kompletnie zdewastowany.
Lokalizacja
Historia Klonowa Dolnego
Obszar współczesnej gminy Przywidz, w tym bezpośrednie okolice Klonowa Dolnego, charakteryzuje się niezwykle długą historią osadnictwa. Ślady obecności człowieka sięgają młodszej epoki kamienia, około 2000 lat p.n.e., o czym świadczą znalezione fragmenty ceramiki.
W Klonowie Dolnym dokonano znaczących odkryć archeologicznych, w tym dwunastu grobów skrzynkowych, zbudowanych z płasko łupanych płyt kamiennych. Te stanowiska datowane są na wczesny okres lateński. Ponadto odkryto piec chlebowy o owalnym kształcie, zbudowany z trzech warstw kamieni z ziemią i węglem drzewnym, również z tego okresu. To głębokie dziedzictwo archeologiczne wzbogaca historyczny kontekst Klonowa Dolnego, ukazując je jako miejsce o ciągłości osadniczej od czasów starożytnych.
Pierwsza wzmianka w przekazach historycznych dotycząca rejonu Przywidza, pojawiła się ponad 700 lat temu, na przełomie XIII i XIV wieku.
Dobra w Klonowie i okolicach często zmieniały właścicieli. Początkowo były to własności biskupów kujawskich, następnie gdańskiej rodziny Przywidzkich (katolickiej), a po reformacji przeszły w ręce protestanckiej rodziny Linde. Przejęcie własności przez protestancką rodzinę Linde po reformacji stanowi bezpośredni związek z późniejszym rozwojem i ugruntowaniem społeczności ewangelickiej w Klonowie Dolnym i całym regionie Przywidza.
Po pierwszym rozbiorze Polski w 1772 roku, tereny gminy Przywidz, w tym Klonowo Dolne, znalazły się pod panowaniem Królestwa Prus. Oficjalna niemiecka nazwa wsi to Nieder Klanau.
Po wejściu w życie Traktatu Wersalskiego 10 stycznia 1920 roku, większość powiatu Karthaus przypadła Polsce. Jednakże, niewielki pas na wschodniej granicy, w tym Nieder Klanau, został włączony do nowo utworzonego Wolnego Miasta Gdańska. Po inwazji na Polskę, 1 września 1939 roku, obszar Wolnego Miasta Gdańska został zaanektowany przez Niemcy. Od 1 grudnia 1939 roku powiat Danziger Höhe, a tym samym Klonowo Dolne, zostało włączone do nowo utworzonego powiatu Gdańsk w ramach Okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie.
Po zakończeniu II wojny światowej Klonowo Dolne znalazło się w granicach nowo utworzonej Polski Ludowej. Obecnie wieś Klonowo Dolne jest częścią województwa pomorskiego i gminy Przywidz.
Cmentarz ewangelicki w Klonowie Dolnym
Klonowo Dolne (Nieder Klanau) należało do parafii ewangelickiej Mariensee, czyli obecnego Przywidza. Cmentarz ewangelicki został założony w połowie XIX wieku. Jest on położony w lesie, a dostęp do niego prowadzi brukowaną drogą z szosy Przywidz-Klonowo Dolne. Data założenia cmentarza w połowie XIX wieku doskonale koresponduje z okresem intensywnego panowania pruskiego i rozkwitu społeczności ewangelickiej w parafii Przywidz/Mariensee. Ta synchronizacja czasowa sugeruje, że w Klonowie Dolnym istniała wówczas dojrzała i samowystarczalna społeczność ewangelicka, zdolna do ustanowienia i utrzymania własnego, dedykowanego miejsca pochówku, co świadczy o jej liczebności i organizacji.
Rodzina Linde, która po reformacji przejęła dobra Przywidz i Klonowo, była wyznania protestanckiego. Ich wpływ na lokalną społeczność przyczynił się do rozwoju ewangelicyzmu w regionie. W latach 1589-1599 gdański kupiec Nikolaus von der Linde nabył majątki Mariensee (Przywidz) oraz Klanau. Wkrótce potem, w Przywidzu (niem. Mariensee), zbudował nowy kościół ewangelicki, nadając mu znaczące przywileje.
W 1892 roku w Przywidzu dominowała ludność niemiecka, a ewangelicy stanowili znaczącą większość (231 ewangelików, w porównaniu do 33 katolików i 2 żydów). W sąsiedniej Nowej Wsi Przywidzkiej (Neuendorf) w 1910 roku odnotowano 316 ewangelików i 49 katolików. Wśród nich 316 osób deklarowało język niemiecki jako ojczysty, a 46 kaszubski.
Obecny stan
Obecny stan zachowania nekropolii jest tragiczny. Większość grobów została rozkopana, wszystkie tabliczki i krzyże żeliwne zostały skradzione. Pozostał tylko jeden pogięty, metalowy, kuty krzyż.
Mrocznego klimatu dodają betonowe porośnięte mchem obramowania grobów i powywracane, połamane płyty nagrobne. Widoczne porośnięte obwałowanie kamienno-ziemne i ceglane resztki bramy wejściowej.
Galeria
Lokalizacja
Źródła
- Karta cmentarza: 14968, data dokumentu: 1985-10-30, autor: Olszewska-Hellmann G. Zasób: Ewidencja zabytków nieruchomych. Identyfikator: PL.1.9.ZIPOZ.NID_N_22_EN.113878
- Materiały własne: na podstawie oględzin cmentarza ewangelickiego w Klonowie Dolnym, 06.2024 r.
Trzepowo - cmentarz ewangelicki